آتشفشان نوع
آشنایی ارتفاع کوه سهند از سطح دریا 3695 متر می باشد و مخروطی بسیار پهن و گسترده دارد که از توفها و خاکسترهای فوران تشکیل گردیده و بر اثر آبهای جاری درههای تنگی در آنها ایجاد شده است. سهند مخروط بسیار پهن و گسترده ای از تناوب منظم گدازه و خاکستر است که چینه بندی منظم دارد. مواد آتشفشانی سهند بر روی رسوبات مختلف (از پالئوزوئیک تا میوسن) و مساحت تقریبی 4500 کیلومتر مربع را پوشانیده است. این وسعت قشر نازک خاکسترهای آتشفشانی سهند در مناطق دوردست (مثلا در اطراف جاده بستان آباد - تبریز) را شامل نمی شود. فعالیت آتشفشان سهند تعیین سن مطلق گدازههای سهند بین 14/0 میلیون سال تا 12 میلیون سال را نشان داده است. با این ترتیب آتشفشانهای سهند در چند مرحله فعالیت داشته و در حد بین این مراحل فعال ، آرامش نسبی برقرار بوده است. وجود رسوبات حاصل از فرسایش مواد آتشفشانی و سن متفاوت نمونه ها ، مسئله فوق را تائید می کند. محیط رسوبی گدازههای سهند
سیمان لایهای سنگها ، دانه بندی رسوبات و وجود آثار انواع ماهی در خاکسترهای خلعت پوشان تبریز سبب شده تا عده ای از زمین شناسان ، براین باور باشند که سهند به صورت جزیره و یا شبه جزیره کوهستانی بوده که با دریایی کم ژرفا احاطه میشده و مواد آتشفشانی ورودی به این محیط ، به کمک جریان آب ، به صورت یکنواخت در سطحی وسیع پراکنده میشدند. چینه شناسی آتشفشان سهند سهند ، توده آذرین خروجی است که به صورت کلاهکی برروی پایه ای از سنگهای رسوبی به سنهای مختلف قرار گرفته است. ضخامت مواد آتشفشانی بیش از 800 متر برآورد شده است و در یک نگاه کلی ، مواد آتشفشانی تشکیل دهنده سهند به ترتیب از پائین به بالا ، عبارتند از :
کنگلومرای آتشفشانی ، افقهای پامیسدار و گدازههای آندزیتی ، تناوبی از لایه های آگلومرایی ، روانههای برشی و لاهار و گدازههای داسیتی. بدین ترتیب با توجه به وضع چینه شناسی ، سهند را می توان نوعی کلاسیک از یک آتشفشان چینهای دانست. ویژگی تکتونیکی آتشفشان سهند به احتمال زیاد ، پیدایش آتشفشانهای سهند به تجدید فعالیت گسل سلطانیه - تبریز که از منطقه سهند عبور میکند، مربوط بوده است.
سنگ شناسی آتشفشان سهند آتشفشان سهند بیشتر از نوع گدازههای ریولیتی ، داسیتی و آندزیتی اند که در بین آنها توفها و خاکسترهای فراوان دیده میشود. وجود خاکستر با قطعات پامیس در فواصل بسیار دور از قله ( مراغه ، میانه ، بستان آباد ) نشان میدهد که فورانهای انفجاری سهند بسیار شدید بوده است. آثار زیست محیطی آتشفشان سهند فوران انفجاری سهند در مدفون نمودن پستانداران حوالی مراغه بیتاثیر نبوده است. آثار این پستانداران ذیقیمت به دفعات مورد دستبرد علمی قرار گرفته و در موزههای مختلف دنیا ضبط شده است.
تحولات ماگمایی آتشفشان سهند زمین شناسان بر اساس دادههای جدید ، بر این باورند که:
الف) آتشفشان نوع ولكانو: در اين آتشفشان به علت گرانروي زياد گدازه دهانه دودكش بسته ميشود. و با بالا رفتن فشار گدازهها در زير مواد قبلي باعث ميگردد كه به حالت انفجار دهانه كنده شده و به قطعات ريز تبديل شده توليد ابرهايي ضخيم و وسيعي از خاكستر ميكند كه در هوا پراكنده شده و سپس رسوب ميكنند. اين گدازهها شكلي به حالت مخروط ساده را ايجاد ميكنند. اين نوع مخروط آتشفشانها اغلب داراي دو شيب يكي به طرف دهانه و يكي به طرف خارج است.
ب) آتشفشان سپري (هاوايي) : در اين آتشفشان فوران شديد نميباشد. آتشفشان به شكل مسطح است. گدازه بازالتي است و از سياليت زيادي برخوردار است. دهانه در اين نوع روي دامنه كوه قرار دارد.
ج) آتشفشان استرومبولي : آتشفشاني منظم است ارتفاع آن زياد و شيب تندي دارد. به سبب داشتن گدازهاي نسبتاً لزج ممكن است كه بر اثر بسته شدن دهانه آن انفجار توليد كند. اين نوع آتشفشان خاكستر ندارد ولي به مقدار زياد بمب و قطعات جامد دارد. در هنگام انفجار توليد ابرهاي سبك وزن ميكند. سياليت گدازه در اين نوع از نوع هاوايي كمتر است.
د) آتشفشان نوع وزوو : در اين نوع آتشفشان به سبب لزجي فراوان گدازه منجر به بسته شدن دودكش شده و سپس در اثر فشار گازهاي زيرين كه به سمت بالا وارد ميشود مخروط بلندي تشكيل ميشود كه به نام گنبد يا سوزن خوانده ميشود. جنس گدازه در اين نوع آتشفشان آندزيتي است كه به مراتب گرانروي بالاتري نسبت به بازالت دارد. در اين آتشفشان ابرهاي سوزان توليد شده بيشتر موازي سطح زمين پراكنده ميشوند و نه به صورت قائم.
تفرا : هر نهشته پيروكلاستيك كه سنگ نشده باشد و معمولاً بر اساس نوع و اندازه قطعاتي كه دارد مشخص ميشود.
آتشفشان نوع سيندر: اين نوع آتشفشان هنگامي به وجود ميآيد كه تفرا فوران ميكند از دودكش بيرون ميآيد و در اطراف دودكش نهشته ميشود. اين تفراهاي جمع شده كه معمولاً سيندر ناميده ميشود، تشكيل كوهي به شكل مخروط را ميدهند.
|
